چه طور امیرالمؤمنین مقابل السلام به الگوی پهلوانی در فرهنگ ایران بدل شد؟
محفل: اگر بخواهیم جوهره فرهنگ پهلوانی ایران را در یک چهره انسانی خلاصه نماییم، امیرالمومنین علی مقابل السلام بی شک برجسته ترین مصداق آن خواهد بود.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:
هرکس که دعای مشهور «نادِ علیّاً مَظهَرَ العَجائِبِ» را خوانده باشد، با تعابیر خاص این دعا از امیرالمومنین علی بن ابی طالب مقابل السلام آشنا شده است. توصیفاتی چون «قاهر العدو»، «والی الولی»، «مظهرالعجائب»، «سیف الله»، «حجه الله»، «ولی الله» و تعبیرهایی که هر یک به جنبه ای از شخصیت قدسی، حمایتی و قهرمانانه او اشاره دارند. محتوای دعا بر طلب یاری در هنگام سختی ها، رفع گرفتاری ها، توسل در شداید و اعتماد به عنایت الهی از رهگذر مقام معنوی حضرت علی (ع) استوار است.
این دعا تنها یک متن نیایشی یا مذهبی نیست، بلکه بازتابی از تصویری عمیق و ریشه دار از حضرت علی مقابل السلام در فرهنگ دینی و مردمی ایران است و به خوبی نشان میدهد که در ذهنیت دینی و اجتماعی ایرانیان، علی بن ابی طالب مقابل السلام صرفا شخصیتی تاریخی یا امامی دینی نیست، بلکه پناه نیازمندان، مددکار درماندگان و نماد اقتدار آمیخته با رأفت و عدالت است. چنین برداشتی، در امتداد همان تصویری قرار دارد که فرهنگ پهلوانی ایران از این امام ساخته است: شخصیتی که در عین برخورداری از قدرت، شجاعت و صلابت، مظهر مهربانی، مروت، انصاف و پشتیبانی از مظلومان نیز هست. از همین منظر، دعای نادعلی را می توان قسمتی از پشتوانه معنوی فرهنگ جوانمردی در ایران دانست؛ فرهنگی که در آن، توسل به حضرت علی مقابل السلام با امید به گره گشایی، یاری و هدایت همراه می باشد و ذکر نام وی در بزنگاه های دشوار، غم و نگرانی را از دل می برد و یادآور آرامش، پایداری و اعتماد می شود.
جایگاه حضرت علی در فرهنگ پهلوانی ایران
علی بن ابی طالب مقابل السلام در فرهنگ پهلوانی و جوانمردی ایران، جایگاهی بنیادین و ممتاز دارد و می توان او را مهم ترین الگوی اخلاقی، معنوی و قهرمانی در این سنت به شمار آورد. فرهنگ پهلوانی در ایران، خصوصاً در دوره اسلامی، هیچ گاه تنها بر توان بدنی، مهارت رزمی یا قدرت فردی استوار نبوده است، بلکه همواره با مجموعه ای از فضایل اخلاقی، تعهد اجتماعی و جهت گیری معنوی همراه بوده است. در چنین ساختاری، حضرت علی مقابل السلام بعنوان شخصیتی شناخته می شود که میان قدرت و اخلاق، شجاعت و خویشتنداری، و اقتدار و عدالت جمع کرده است.
از این رو، حضور وی در فرهنگ پهلوانی ایران صرفا حضوری نمادین نیست، بلکه حضوری هویت ساز است. پهلوان ایرانی، در الگوی آرمانی خود، کسی است که نیروی جسمانی را در خدمت نیکی و عدالت قرار می دهد و از قدرت خود برای پشتیبانی از مردم، یاری ضعیفان و مواجهه با ستم بهره می گیرد. این خصوصیت ها، به صورت مستقیم با تصویری که از امیرالمومنین مقابل السلام در سنت ایرانی ـ اسلامی وجود دارد، هماهنگی دارد. بدین ترتیب، نام حضرت علی مقابل السلام در فرهنگ ایران نه فقط یادآور قهرمانی، بلکه نشان دهنده قهرمانی اخلاقی و مسئولانه است.
بنیان معنوی جوانمردی و فتوت
یکی از مهم ترین ابعاد نقش حضرت علی مقابل السلام در فرهنگ پهلوانی، آن است که او بنیان معنوی و اخلاقی جوانمردی و فتوت به حساب می آید. در سنت فتوت، جوانمردی تنها به معنای سخاوت یا دلاوری نیست، بلکه مجموعه ای از صفات همچون حیا، امانت، وفاداری، دستگیری از دیگران، چشم پوشی از خطا، انصاف و خویشتنداری را دربرمی گیرد. این فضایل در سنت ایرانی ـ اسلامی غالباً با نام امیرالمومنین مقابل السلام گره خورده اند و او بعنوان معیار سنجش این صفات شناخته شده است.
در متون اخلاقی و سنت های شفاهی، جوانمرد کسی است که حتی در هنگام قدرت، به ظلم و تحقیر دیگران تن نمی دهد. چنین تعریفی از جوانمردی، به وضوح گرفته شده از الگوی علوی است. حضرت علی مقابل السلام در فرهنگ ایرانی، مظهر انسانی است که توان و اقتدار دارد، اما هیچ گاه قدرت را از اخلاق جدا نمی نماید. وی در مقام الگو، به پهلوانی معنا می بخشد و آنرا از صرف نیرومندی بدنی فراتر می برد.
پیوند فتوت با دستگیری از نیازمندان
یکی از مصادیق روشن این پیوند، تاکید بر کمک به نیازمندان و پشتیبانی از محرومان است. در فرهنگ ایرانی، پهلوان حقیقی تنها در میدان رقابت یا زورآزمایی شناخته نمی گردد، بلکه در شیوه رفتار او با مردم، خصوصاً افراد ضعیف و نیازمند، ارزش او سنجیده می شود. همین نگرش باعث شده است که در ذهن مردم، حضرت علی مقابل السلام همواره در کنار عدالت خواهی، با نان دادن به فقیران، توجه به یتیمان و پشتیبانی از درماندگان نیز شناخته شود. این الگو، بعدها در سنت های فتوت و مرام نامه های جوانمردی پژواک یافت و پهلوان را به فردی خدمت گزار و مردم مدار تبدیل کرد.
نمود علی بن ابیطالب مقابل السلام در ورزش زورخانه ای: مهم ترین و عینی ترین جلوه پیوند حضرت علی مقابل السلام با فرهنگ پهلوانی ایران را می توان در ورزش زورخانه ای و مراسم پهلوانی مشاهده کرد. زورخانه در فرهنگ ایرانی صرفا فضایی برای تمرین جسم نیست؛ بلکه نهادی اخلاقی، تربیتی و معنوی است که در آن، ورزش با ذکر، احترام، فروتنی و آداب جمعی همراه می شود. در این فضا، نام علی مقابل السلام همواره حضوری پررنگ دارد و یاد او بخشی جدایی ناپذیر از فضای معنوی زورخانه است.
مرشد زورخانه در هنگام اجرای ضرب و خواندن اشعار، اغلب به نام حضرت علی مقابل السلام توسل می جوید و پهلوانان نیز او را مقتدای معنوی خود می دانند. این امر نشان میدهد که زورخانه تنها محل تقویت عضلات نیست، بلکه مدرسه ای برای پرورش اخلاق پهلوانی است. در چنین مدرسه ای، اقتدا به امیرالمومنین مقابل السلام به معنای آموختن شجاعت، انضباط، فروتنی، احترام به بزرگان و پشتیبانی از دیگران است.
آداب ورود و رفتار در زورخانه
از جمله مصادیق مهمی که می توان دراین خصوص ذکر کرد، آداب ورود و حضور در زورخانه است. در زورخانه، سلسله مراتب احترام، جایگاه پیشکسوتان، ادب شاگردان و تواضع ورزشکاران از اهمیت بالایی برخوردارست. ورزشکار جدیدالورود خویش را برتر از دیگران نمی داند و پیشکسوت نیز با غرور و تکبر با دیگران رفتار نمی نماید. این ساختار تربیتی، بر این اصل استوار است که قدرت باید با ادب و فروتنی همراه باشد. چنین آموزه ای، در فرهنگ عامه، به نام حضرت علی مقابل السلام معنا پیدا می کند؛ برای اینکه وی در عین شجاعت و اقتدار، همواره به فروتنی و عدالت شناخته شده است.
اشعار و اذکار زورخانه ای
نمونه دیگر، حضور گسترده نام حضرت علی مقابل السلام در اشعار و اذکاری است که در زورخانه خوانده می شود. خیلی از اشعار زورخانه ای، به منقبت علی مقابل السلام، وصف دلاوری های وی و تاکید بر جوانمردی و عدالت وی اختصاص دارد. این اشعار نه فقط جنبه ستایشی دارند، بلکه کارکرد آموزشی نیز ایفا می کنند. ورزشکاران با تکرار این مضامین، بتدریج می آموزند که هدف از ورزش، تنها غلبه بر دیگری نیست، بلکه ساختن شخصیت اخلاقی و اجتماعی خویش است.
الگوی شجاعت اخلاقی: نمونه جنگ خندق
از مشهورترین مصادیق نقش حضرت علی مقابل السلام در فرهنگ پهلوانی ایران، روایت نبرد خندق و رویارویی او با عمرو بن عبدود است. این واقعه در حافظه تاریخی و فرهنگی ایرانیان، بیشتر از آنکه صرفا نشانه دلاوری نظامی باشد، نماد شجاعت اخلاقی و خویشتنداری به حساب می آید. در این روایت، آن چه برجسته می شود، فقط پیروزی در میدان نبرد نیست، بلکه توانایی مهار خشم و حفظ انصاف در اوج قدرت است.
همین خصوصیت است که امیرالمومنین مقابل السلام را به الگویی فراتر از یک جنگاور بدل می سازد. در فرهنگ پهلوانی، دلاوری زمانی باارزش است که با اخلاق همراه باشد. اگر قدرت بدون مهار نفس و بدون عدالت به کار رود، دیگر پهلوانی نیست، بلکه صرفا خشونت است. از ین جهت، روایت جنگ خندق در سنت ایرانی به یکی از آموزنده ترین نمونه های پیوند میان قدرت و مروت تبدیل گشته است.
تمایز پهلوان با جنگاور
این روایت باعث شده است که در فرهنگ ایرانی، میان «پهلوان» و «جنگاور» تفاوت گذاشته شود. جنگاور امکان دارد صرفا اهل نبرد باشد، اما پهلوان باید علاوه بر مهارت، صاحب وجدان اخلاقی و خویشتنداری نیز باشد. حضرت علی مقابل السلام در این نگاه، سرمشق کسی است که حتی در میدان نبرد نیز اخلاق را فراموش نمی نماید. این تمایز، یکی از ارکان اساسی فرهنگ جوانمردی ایرانی است.
حضور در مراسم های مردمی و مذهبی
تصویر حضرت علی بعنوان الگوی پهلوانی، تنها در متون دینی یا محافل ورزشی باقی نمانده، بلکه در مراسم های مردمی و مذهبی نیز حضوری گسترده یافته است. در مرثیه خوانی ها، منقبت خوانی ها، نقالی ها و روایتهای شفاهی، او همواره بعنوان نماد اقتدار، عدالت و کرامت معرفی می شود. این حضور باعث شده است که نام حضرت علی مقابل السلام در زندگی روزمره مردم نیز با مفاهیمی چون یاری رسانی، وفاداری و دفاع از حق همراه باشد.
در خیلی از محافل سنتی، منقبت خوانی در رابطه با حضرت علی مقابل السلام تنها جنبه مدح و ستایش ندارد، بلکه آموزش غیرمستقیم ارزش های اخلاقی نیز هست. شنونده در خلال این روایت ها، با مفاهیمی چون گذشت، غیرت، راستی، دستگیری از ناتوانان و مواجهه با ظلم آشنا می شود. بدین ترتیب، علی بن ابیطالب مقابل السلام در فرهنگ ایرانی هم زمان یک چهره مقدس و یک آموزگار عملی جوانمردی است.
نقالی و نقل های حماسی
یکی از جلوه های مهم این حضور، نقل های حماسی و نقالی های سنتی است. در این نقل ها، حضرت علی مقابل السلام غالباً با صفاتی همچون شیر خدا، یاور حق و پناه مظلومان توصیف می شود. این بیان حماسی، بااینکه وجه قهرمانانه او را برجسته می سازد، اما در همان حال، بر عدالت و حمایت او از محرومان نیز تاکید می کند. چنین تصویری سبب شده است که در ذهن عامه، قدرت همواره با مسئولیت اخلاقی فهمیده شود.
تأثیر بر مفهوم اجتماعی پهلوان
در فرهنگ عمومی ایران، عنوان «پهلوان» یک لقب صرفا ورزشی نیست، بلکه منزلتی اخلاقی و اجتماعی شمرده می شود. به همین دلیل، خیلی از کسانیکه در تاریخ اجتماعی ایران پهلوان نامیده شده اند، به جهت رفتارهای مردم دارانه، کمک به نیازمندان و دفاع از حقوق دیگران نیز شهرت یافته اند. این معنا از پهلوانی، به روشنی از الگوی علوی تأثیر پذیرفته است.
در ذهن مردم، پهلوان کسی است که در کنار قدرت، اهل رأفت، انصاف و خدمت باشد. اگر فردی تنها نیرومند باشد اما متکبر، خشن یا بی تفاوت به دیگران رفتار کند، در فرهنگ سنتی ایران شایسته عنوان پهلوان نیست. این برداشت، ریشه در همان الگویی دارد که حضرت علی مقابل السلام نماینده برجسته آن است: قدرت در خدمت کرامت.
پهلوان به مثابه حامی مردم
یکی از مصادیق اجتماعی این موضوع، انتظار عمومی از پهلوان برای پشتیبانی از مردم است. در فرهنگ سنتی، پهلوان محله یا شهر باید پناه نیازمندان باشد، در منازعات جانب انصاف را بگیرد و از ضعیفان حمایت کند. این انتظار اجتماعی، از الگویی سرچشمه می گیرد که حضرت علی مقابل السلام در آن مظهر پشتیبانی از مظلوم و دشمنی با ستم دانسته می شود. بنابراین، نام وی در فرهنگ اجتماعی ایران، معیار مشروعیت اخلاقی قدرت است.
ارزش های اصلی منتقل شده از سیره علوی
چهار ارزش اصلی که بیشتر از همه بوسیله سیره و شخصیت حضرت علی وارد فرهنگ پهلوانی ایران شده اند، عبارت اند از شجاعت، فتوت، عدالت و فروتنی. این چهار اصل، ستون های اصلی اخلاق پهلوانی را می سازند و در سنت های ورزشی، ادبی، مذهبی و اجتماعی ایران بازتاب یافته اند.
شجاعت: شجاعت در فرهنگ علوی و پهلوانی فقط به معنای بی باکی در میدان جنگ نیست، بلکه به معنای ایستادگی در مقابل باطل، دفاع از حقیقت و مقاومت در مقابل ظلم نیز هست. به همین سبب، پهلوان ایرانی باید هم نیرومند باشد و هم دلیر در پشتیبانی از حق.
فتوت: یادآوری ندایی که نقل شده استا در جنگ احد جبرئیل سرداد: لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار؛ امیرالمومنین علی بن ابیطالب را پیشوای ازلی و ابدی همه جوانمردان عالم قرارداده است. فتوت یا جوانمردی، بر سخاوت، وفاداری، گذشت و دستگیری از دیگران دلالت دارد. این فضیلت، روح اجتماعی فرهنگ پهلوانی است و پهلوان را از فردی صرفا ورزشکار به شخصیتی مردمی تبدیل میکند.
عدالت: عدالت یکی از برجسته ترین صفات منسوب به حضرت علی مقابل السلام است و همین خصوصیت به فرهنگ پهلوانی ایران آموخته است که قدرت بدون انصاف بدون ارزش است. پهلوان باید اهل قضاوت درست، دفاع از حق و پرهیز از ستم باشد.
فروتنی: فروتنی نیز مکمل قدرت است. در فرهنگ پهلوانی، هرچه توان فرد بیشتر باشد، انتظار تواضع از او بیشتر می رود. این اصل، خصوصاً در آداب زورخانه ای و رفتار با پیشکسوتان جلوه گر است.
با نظر به آن چه گفته شد، نقش حضرت علی مقابل السلام در فرهنگ پهلوانی و جوانمردی ایران نقشی محوری، ژرف و هویت ساز است. او نه فقط الهام بخش ارزش های اخلاقی این سنت بوده، بلکه در حوزه های گوناگون، از زورخانه و مراسم های ورزشی گرفته تا منقبت خوانی، نقالی، دعاهای مردمی و ذهنیت عمومی جامعه، حضوری زنده و ماندگار داشته است. حضرت علی مقابل السلام در فرهنگ ایرانی، نماد پیوند قدرت با عدالت، شجاعت با خویشتنداری، و بزرگی با خدمت به مردم است.
از همین رو، اگر بخواهیم جوهره فرهنگ پهلوانی ایران را در یک چهره انسانی خلاصه نماییم، امیرالمومنین علی مقابل السلام بدون شک برجسته ترین مصداق آن خواهد بود. پهلوانی در فرهنگ ایران، صرفا به توان جسمانی محدود نمی گردد، بلکه معنایی اخلاقی، اجتماعی و معنوی دارد؛ معنایی که در پرتو سیره علوی شکل گرفته و در طول قرن ها در مراسم ها، رفتارها و ارزش های جمعی ایرانی ها استمرار یافته است. بدین ترتیب، حضرت علی مقابل السلام را باید نه فقط یکی از شخصیت های بزرگ دینی، بلکه محور اصلی صورت بندی اخلاق پهلوانی و جوانمردی در فرهنگ ایرانی دانست.
به طور خلاصه، توصیفاتی چون قاهر العدو، والی الولی، مظهرالعجائب، سیف الله، حجه الله، ولی الله و تعبیرهایی که هر یک به جنبه ای از شخصیت قدسی، حمایتی و قهرمانانه او اشاره دارند. یکی از جلوه های مهم این حضور، نقل های حماسی و نقالی های سنتی است. این معنا از پهلوانی، به روشنی از الگوی علوی تاثیر پذیرفته است.
این مطلب محفل را می پسندید؟
1
0
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب